جوان آنلاین: اصفهان را باید ایستاده در میانه تاریخ دید؛ شهری که هر آجرش حافظه یک ملت است و هر کاشی فیروزهایاش آیینهای از قرنها دانش، هنر و ایمان. شاید به همین دلیل است که دشمنان، سازههای تاریخی ما را هدف میگیرند، زیرا با تمدن بزرگ ایران و جایگاه جهانی اصفهان کینه دارند. روز گذشته بود که وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در آیینی رسمی در کاخ عالیقاپو همین نکته را یادآور شد و تأکید کرد که حمله به بناهای تاریخی، حمله به هویت و شناسنامه فرهنگی ایران است. در این مراسم، از اسناد مالکیت دو بنای شاخص دوره صفوی، کاخ عالیقاپو و کاخ هشتبهشت، رونمایی شد. اقدامی که گامی مهم برای تثبیت حقوقی و حفاظت پایدار از میراث جهانی اصفهان به شمار میآید. همزمان، خاطرهای از بازدید رئیس پیشین یونسکو از مسجد شیخ لطفالله نیز بازگو شد، جایی که او این شاهکار معماری را محصول دانشی و اعتقادی فراتر از توان یک انسان معمولی توصیف کرده بود.
در میدان نقش جهان، وقتی نور صبحگاهی بر ایوان عالیقاپو میتابد و سایه گنبد مسجد شیخ لطفالله بر سنگفرشها میلغزد، میتوان فهمید چرا اصفهان فقط یک شهر نیست، بلکه یک روایت زنده است. وزیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی در همایش بزرگداشت هفته میراث فرهنگی با حضور پیشکسوتان و مرمتگران، بر همین وجه تمایز تأکید کرد: «جهانیان اصفهان را با صنعت و فولاد نمیشناسند، بلکه آن را پرچمدار فرهنگ و تمدن ایران میدانند.»
سیدرضا صالحیامیری فرهنگ را رود جاری دانست؛ رودی که انسانهای تشنه را سیراب میکند و در اصفهان به اوج تبلور رسیده است. از نگاه او، اعتبار و عزت ایران در جهان، ریشه در همین فرهنگ دارد. اگر قرار باشد روایت ایران آغاز شود، باید از اصفهان شروع کرد؛ شهری که به تعبیر وزیر، بزرگترین کتاب تاریخ ایران است و سخن گفتن از آن در چند دقیقه، ظلم به این جغرافیای تمدنی محسوب میشود.
رونمایی از اسناد صفوی در قلب نقش جهان
روز گذشته، کاخ عالیقاپو شاهد رویدادی بود که معنایی فراتر از یک مراسم اداری داشت. در آیینی رسمی، اسناد مالکیت کاخ عالیقاپو و کاخ هشتبهشت پس از طی فرآیندهای حقوقی و ثبتی رونمایی شد. این اقدام، تثبیت مالکیت دولت و صیانت حقوقی از این دو بنای ارزشمند صفوی را هدف گرفته است؛ بناهایی که هر یک نماد دورهای از شکوفایی معماری ایرانیاند.
عالیقاپو با ایوان بلند و تالار موسیقیاش، یادآور تشریفات دربار صفوی است و هشتبهشت با ساختار باغکوشک خود، جلوهای از هندسه شاعرانه معماری ایرانی را به نمایش میگذارد. در کنار این دو سند، نماد بازی تاریخی چوگان نیز رونمایی شد؛ ورزشی که در میدان نقش جهان برگزار میشد و امروز در فهرست میراث ناملموس جهانی ثبت شده است.
مسئولان حاضر در مراسم تأکید کردند که تعیین تکلیف اسناد ثبتی بناهای تاریخی، بستر حقوقی لازم برای مرمت و مدیریت بهتر آثار را فراهم میکند. در شرایطی که تهدیدها متوجه میراث فرهنگی است، چنین اقداماتی معنای مضاعفی مییابد.
مسجدی فراتر از توان یک انسان.
اما شاید یکی از تأثیرگذارترین روایتها درباره عظمت میراث اصفهان، به مسجد شیخ لطفالله بازگردد. عبدالله جبلعاملی، معمار و پیشکسوت میراث فرهنگی، در همایش هفته میراث فرهنگی به بازدید رئیس پیشین یونسکو از این مسجد اشاره کرد، بازدیدی که در جریان بررسی تخریبهای جنگ صورت گرفت.
به گفته او، رئیس یونسکو پس از مشاهده ظرافتهای معماری، کاشیکاریها و هندسه پیچیده گنبد، تصریح کرده بود که چنین اثری نمیتواند حاصل کار یک فرد عادی باشد، بلکه نتیجه سالها آموزش معماری و زیستن در بستر فرهنگی و اعتقادی عمیق است.
جبلعاملی فرهنگ را مجموعه تمامی فعالیتهای عقلانی انسان دانست و تأکید کرد که هنر، علم، دین و تجربه تاریخی در هم تنیدهاند. او به محراب مسجد اشاره کرد؛ جایی که معمار اثر، خود را «فقیر و محتاج به رحمت خدا» معرفی کرده و نامش را با عنوان «ابن استاد حسین بنای اصفهانی» ثبت کرده است. این امضا، نه فقط یک نام، بلکه سندی از سنت استاد و شاگردی و فروتنی حرفهای در معماری ایرانی است.
مرمت، مسئولیتی ملی
حملات اخیر به برخی نقاط اصفهان، نگرانیهایی درباره وضعیت بناهای تاریخی ایجاد کرد. وزیر میراث فرهنگی اعلام کرد که تاکنون حدود ۱۴۹ بنای تاریخی در مرحله مطالعات مرمتی قرار گرفتهاند و برآورد اولیه خسارات به حدود ۵/۷ همت رسیده است. با این حال، تأکید او بر این بود که مرمتها باید پس از بازدید کارشناسان یونسکو آغاز شود تا مستندسازی دقیق خسارات در پروندههای بینالمللی ثبت شود.
صالحیامیری از تشکیل کمیته عالی مرمت و بهرهبرداری از بناهای تاریخی ارزشمند شهر اصفهان خبر داد. کمیتهای با مشارکت شهرداری، اداره کل میراث فرهنگی و مدیریت استان که قرار است با سرعت و دقت درباره مرمت تصمیمگیری کند. به گفته وزیر، برای مرمت آثار تاریخی مکانیسمهای سختگیرانه و قانونی وجود دارد و اصفهان به عنوان یکی از قطبهای علمی و تخصصی مرمت کشور، از ظرفیت دانشگاهها و کارشناسان بومی خود بهره میبرد.
در کنار این اقدامات، دبیرکل یونسکو نیز وعده داده است که کارشناسانی برای بررسی خسارات به ایران اعزام شوند؛ حضوری که میتواند به ثبت دقیق واقعیتها در سطح جهانی کمک کند.
میراث فرهنگی اصفهان فقط در گذشته متوقف نشده است. این شهر امروز در حال گسترش زیرساختهای گردشگری و حتی گردشگری سلامت است. به گفته وزیر میراث فرهنگی، در سال گذشته یک میلیون و ۲۰۰ هزار گردشگر سلامت وارد کشور شدهاند و درآمدی نزدیک به ۲ میلیارد دلار ایجاد شده است؛ رقمی که قرار است تا پایان برنامه هفتم توسعه به ۶ میلیارد دلار برسد.
افتتاح بخشهایی از یک مجموعه بزرگ سلامت در اصفهان، با بیش از ۲۰۰ هزار متر بنا و ۳۲۰ تخت هتلینگ درمانی، نشانهای از پیوند میان ظرفیت تاریخی و توسعه معاصر این شهر است. صالحیامیری معتقد است اصفهان علاوه بر قطب فرهنگ و صنایع دستی، در حال تبدیل شدن به قطب سلامت نیز است.
از سوی دیگر، مدیرکل میراث فرهنگی استان از اجرای ۳۰۰ همت پروژه گردشگری و افتتاح هتلهای جدید خبر داده و به همراهی بخش خصوصی در روزهای بحرانی اشاره کرده است؛ از جمله در اختیار قرار دادن ۲۱ هتل با ۸۰ درصد تخفیف برای آسیبدیدگان. اصفهان با ۱۹۶ رشته صنایع دستی، یکسوم رشتههای صنایع دستی جهان را در خود جای داده و همچنان به عنوان شهری زنده و پویا در عرصه فرهنگ و هنر میدرخشد.
پیوند مردم و میراث
اصفهان را نمیتوان فقط در قاب تاریخ دید. این شهر، همزمان گذشته و آینده را در خود حمل میکند. از گنبد طلایی مسجد شیخ لطفالله تا ایوان عالیقاپو، از باغ هشتبهشت تا کارگاههای صنایع دستی، همه نشانههایی از تمدنیاند که ریشه در اعماق تاریخ دارد. شاید دشمنان به سازههای تاریخی ما حمله کنند، اما همانگونه که وزیر میراث فرهنگی تأکید کرد، این بناها از ذهن و حافظه ملت ایران حذف نخواهند شد. اصفهان همچنان خورشیدی است که بر جغرافیای ایران میتابد؛ شهری که عظمت و شکوه تمدنش، بار دیگر در سپهر ملی و جهانی خواهد درخشید.
با وجود همه تهدیدها و خسارتها، آنچه بیش از همیشه میراث اصفهان را زنده نگه داشته، پیوند عمیق مردم با گذشته این سرزمین است. در روزهایی که صدای انفجار و اخبار ناگوار فضای شهر را سنگین کرده بود، حضور داوطلبانه شهروندان برای کمک به حفاظت از بناهای تاریخی اصفهان، بار دیگر نشان داد میراث فرهنگی صرفاً مجموعهای از سنگ و گچ نیست، بلکه بخشی از هویت مردمی است که با عشق از آن پاسداری میکنند. بسیاری از هنرمندان صنایع دستی، راهنمایان گردشگری و حتی استادکاران قدیمی با وجود آسیبهایی که خود دیدهاند، نخستین دغدغهشان حفظ بناهای تاریخی بود.
یکی از صحنههای قابلتوجه در روزهای پس از حملات، صف دانشجویانی بود که برای کمک در مستندسازی آسیبها اعلام آمادگی کردند. گروهی از آنان در کنار کارشناسان میراث فرهنگی، با ابزارهای ساده، اما با دقتی مثالزدنی، ترکهای دیوار، ریزش گچها و آسیبهای سطوح بیرونی بناهای تاریخی را ثبت کردند تا در پروندههای مرمتی مورد استفاده قرار گیرد. در گوشهای از میدان نقش جهان، جمعی از بانوان هنرمند قلمکارساز با چشمهایی نگران، اما دستانی مطمئن، نقشها و رنگهایی را بر پارچه مینشاندند که تداوم یک سنت چندصدساله است؛ گویی با هنری که از دل تاریخ برخاسته، میخواستند بر زخمهای شهر مرهم بگذارند.
